Nezavisna Država Hrvatska (NDH), članica Hitlerovog pakta koja je imala rasne zakone i u kojoj su ubijani i proganjani Srbi, Jevreji i Romi, ali i svi koje je ustaški režim smatrao neprijateljima, osnovana je 10. aprila 1941. godine.
NDH je imala sistem koncentracionih logora od kojih je Jasenovac među najužasnijim u ovom dijelu Evrope gdje su dovođeni pripadnici proganjanih naroda, čak i djeca.
Posebnu golgotu prošli su srpski mališani sa kozarskog i potkozarskog područja, a cijele porodice iz krajiške oblasti u današnjoj BiH, ali i iz većinski srpskih dijelova u NDH zbrisane su sa lica zemlje ili su rasturene.
Decenijama nakon završetka Drugog svjetskog rata preživjeli su tražili jedni druge i uspostavljali kontakte.
Genocid koji su sprovodile ustaše, mahom nad Srbima, te Jevrejima i Romima, kao i načini mučenja i ubijanja ljudi šokirali su čak i njemačke okupatore, što se vidi iz svjedočenja i pisama nadležnih oficira u komandama.
NDH je bila puna logora, među kojim su Jasenovac, vila „Luburić“, Danica, Livno, Donja Gradina, Đakovo, Gospić, Jadovno, Jastrebarsko, Kerestinec, Kruščica, Lepoglava, Lobor, Pag, Stara Gradiška, Stupačinovo, Tenja i Caprag.
Poglavnik NDH Ante Pavelić bio je fašista i ratni zločinac koji je osnovao i vodio ustaški pokret. Nakon nacističke okupacije Jugoslavije, on je postavljen na čelo NDH. Poslije poraza u ratu, Pavelić je pobjegao u inostranstvo.
Vojni sud SFRJ osudio ga je u odsustvu za ratne zločine, a umro je u Madridu 1959. godine od rana zadobijenih u atentatu koji je na njega dvije godine ranije izvršio Blagoje Jovović.
Jedan od najvećih zagovornika progona Srba bio je ministar obrazovanja i vjere u NDH Mile Budak. Nakon javno izrečenih stavova o srpskom narodu – pokatoličavanje, protjerivanje i ubijanje Srba postaje nacionalna politika.
Pošto je NDH prestala da postoji u maju 1945. godine, partizani su zarobili Budaka, koji je poslije suđenja strijeljan u Maksimirskoj šumi.
Početkom devedesetih godina prošlog vijeka, nakon osamostaljivanja Hrvatske, mnoge ulice u raznim gradovima nosile su Budakovo ime (neke još nose), a neka pozorišta u Hrvatskoj igrala su njegove komade.
Vrhovni nadzor nad svim logorima u Jasenovcu Pavelić je povjerio Vjekoslavu Maksu Luburiću. Za sav svoj rad Luburić je odgovarao samo poglavniku. Pavelić je visoko cijenio njegove „ustaške sposobnosti“, pa ga je konačno imenovao za ustaškog generala.
Luburić je, prema svjedočenjima, dolazio u Jasenovac dva do tri puta mjesečno, a za to vrijeme činio je mnoge zločine.
U oktobru 1942. godine Luburić je u Jasenovcu priredio „svečanost“ i ustašama podijelio zlatne i srebrne medalje, koje im je Pavelić namijenio kao nagradu „za zasluge“.
Na tom „banketu“ Luburić je održao govor i, prema iskazu jednog svjedoka, rekao doslovno: „I tako smo u ovoj godini u Jasenovcu poklali više ljudi nego Osmansko carstvo za cijelo vrijeme boravka Turaka u Evropi“.
Nijemci su ga okarakterisali kao „ekstremnog sadistu“ i „mentalnog bolesnika“.
Luburić je stvorio sistem koncentracionih logora Jasenovac. Nada Tanić Luburić, njegova polusestra, bila je zadužena za ženski logor Nova Gradiška.
Maks Luburić pobjegao je iz NDH preko Austrije u Španiju, gdje je ubijen u atentatu koji je, navodno, izvršila tajna služba SFRJ.
Cjelokupni vrh ustaške NDH pobjegao je nakon sloma nacizma. Mnogi istoričari iznosili su dokaze o „pacovskim kanalima“, kojima su neki vatikanski velikodostojnici pomagali ustaškim političkim i vojnim funkcionerima da se sklone.
Prvi predsjednik Hrvatske nakon njene secesije i osamostaljenja Franjo Tuđman izjavio je da je „NDH bila izraz povijesnih težnji hrvatskog naroda“, te da je „srećan što mu žena nije Srpkinja ni Jevrejka“.
NDH predstavlja jednu od najužasnijih tvorevina nacističkih vlasti u Evropi tokom Drugog svjetskog rata.
