Publicista Dragan Mijović izjavio je Srni da su odavno brisani tragovi o vlasništvu pravoslavne imovine u Sarajevu i da neki izvori pominju tapiju iz 1660-ih godina kojom je Srpsko-pravoslavna crkvena opština upisana kao vlasnik groblja koje se nalazilo na području gdje su danas zgrade Parlamentarne skupštine i Savjeta ministara, a koja je stradala u jednom od brojnih podmetnutih paljevina Stare crkve i Srpske varoši sarajevske.
Piše: Željka Domazet
– Pominje se i da je groblje bilo nekad uknjiženo i na samu obnovljenu Srpsku patrijaršiju u Peći (1577-1766) da bi se na taj način groblje, a posebno vrlo atraktivni slobodni dio parcele bolje pravno zaštitio od lokalnih turskih silnika, pohlepnih na materijalna dobra – istakao je Mijović.
On kaže da je srpski patrijarh mnogo jače mogao intervenisati kod travničkog vezira, a i kod samog velikog vezira u Carigradu posebno za mandata Mehmed-paše Sokolovića (1565-1579), poturčenog Srbina koji je dao obnoviti Pećku patrijaršiju na čelu sa njegovim bratom Makarijem Sokolovićem.
– Postoje pisani tragovi da je tokom 17. vijeka Srpsko-pravoslavna crkvena opština više puta tražila i dobila zaštitu bosanskog vezira od samovolje lokalnih spahija koji su htjeli nametnuti porez na grobljansku parcelu, o čemu je svojevremeno u listu „Javor“ pisao mitropolit Sava Kosanović – napominje Mijović.
Nasrtaji na imovinu
Mijović ukazuje da je bilo i drugih bezobzirnih nasrtaja na groblje.
– Prilikom utvrđivanja vratničkog bedema i zidanja kule „Žute tabije“ 1729. godine po naređenju bosanskog vezira Ahmet-paše Skopljaka, sa groblja je uzeto i uzidano stotine najstarijih mramorova (stećaka) kamenih krstova i drugih spomenika. Sa njima je nestalo vrijedno svjedočanstvo minulih vijekova – konstatuje Mijović.
On otkriva da je slično činjeno i kod utvrđivanja korita Miljacke.
– Na Vasiljevoj bašči spomenici su izrađivani od kamena iz obližnjih kamenoloma najviše „od naše Reše“. Treba reći da je bilo malo prostih manjih krsova, preovladavali su za to vrijeme vrlo solidni krstovi po veličini i izradi što govori o dobrom materijalnom statusu tadašnjih žitelja. Među njima su se isticale desetine spomenika bogatijih srpskih trgovačkih, zanatlijski i svešteničkih porodica – istakao je Mijović.
On navodi da su posebno monumentalni bili spomenici i grobnice trojice srpskih vladika – zahumsko-hercegovačkog Aksentija (1751-1760), dabrobosanskog Pajsija (1794-1802) i zvorničkog Joanikija (1804-1807).
– Bili su urađeni od finog kamena sa majstorski izvedenim ornamentima i natpisima sa grbovima njihovih eparhija. I bez posebnog vještačenja bilo je vidljivo da su radi pljačke masivne nadgrobne ploče pomjerane polomljene i okrnjene – otkriva Mijović.
Gubilište
Mijović kaže da je u periodu austrijske uprave sa istočne strane groblja na mjestu današnjeg „Sarajevo siti centra“, sagrađena 1882. godine prva fabrika duvana koja je 1960. preseljena na današnju lokaciju u Pofaliće.
– Malo je poznato da je upravo na tom mjestu, uz grobljansku ogradu za turskog zemana bilo gubilište gdje su nad prestupnicima izvršavane smrtne kazne davljenjem gajtanom, odrubljivanjem glave, a kasnije vješanjem. Odmah uz sjevernu stranu groblja sagrađena je željeznička stanica za takozvani ilidžanski voz. Pruga se otprilike poklapala sa današnjom tramvajskom koja ide od Marijin dvora ka zapadu. Zbog tih dominantnih objekata groblje neki prozvaše i „kod ilidžanske stanice“ ili „kod duvanske fabrike“ – naveo je Mijović.
Mijović koji barata istorijskim činjenicama konstatuje da su potom širenjem grada njegovi urbani dijelovi doprli i do nekad periferne carine i same grobljanske ograde.
Groblje Svetih arhangela Mihaila i Gavrila
– Aktom od 3. avgusta 1882. vladin povjerenik za Sarajevo je zabranio dalje sahranjivanje zbog „zdravstvenih obzira“. U dijelu prema sadašnjem Filozofskom fakultetu bio je prazan prostor, bez grobnica, koji je vremenom služio kao sjenokos ili vojno odlagalište. Srbi zbog zabrane na brzu ruku otvoriše jedno groblje na obronku Trebevića iznad Kovačića. No, i to im bijaše osporeno, što primora opštinu da po paprenoj cijeni, na brzu ruku, kupi parcelu na Koševu septembra 1884. godine koju im je vlada odredila i tu se formira novo groblje Svetih arhangela Mihaila i Gavrila – naveo je Mijović.
Mijović precizira da je groblje osveštao 12. oktobra 1884. mitropolit Sava Kosanović.
– Jedan manji dio groblja „na Carini“ za turskog zemana bio je dat pod zakup katoličkoj zajednici za potrebe sahrana. Međutim, poslije austrougarske okupacije oni kao pripadnici „carske vjere“ postadoše miljenici tih vlasti, koje su ih neskriveno favorizovale u svakom pogledu, tako da katolička crkva oličena u agresivnom biskupu Štadleru odjednom izreče svoje pravo na polovinu cijele grobljanske parcele. Povede se desetogodišnja parnica koja se okonča presudom u njihovu korist februara 1915. godine u okolnostima kada progonjena srpska zajednica nije smjela istaći prigovor, a i da jeste ishod te sudske farse bi bio isti. Potpuno je jasno da o njihovom „povijesnom stoljetnom pravu“ ne može biti ni govora, kad je tek sredinom 19. vijeka, i to uz pomoć Srba, fra-Grga Martić sagradio jednu malu kapelu kao prvu katoličku bogomolju u Sarajevu – priča Mijović.
Eshumacija
Mijović dodaje da su u novoj državi Kraljevini SHS gradski oci ponovo postavili pitanje Groblja na carini koje bi trebalo ekshumirati radi dalje urbanizacije tog prostora.
– Crkvena opština je pristala na ekshumaciju i prenošenje grobnih ostataka na novo pravoslavno groblje na Koševu, tek kad je u urbanistički plan ucrtano da će na dijelu te parcele biti sagrađena zgrada bogoslovije sa pripadajućim hramom. Tada je i katolicima za njihov dio groblja Srpsko-pravoslavna crkvena opština isplatila pozamašnu sumu od 500 hiljada dinara – otkriva Mijović.
On napominje da je prekopavanje groblja na Carini i ekshumacija bilo planirano za jun 1935. godine, ali da je to stalno odlagano da bi radovi konačno otpočeli tek u martu 1939. godine.
Mijović poručuje da je to jedna vrlo obimna i zanimljiva priča koju ostavlja za Srnu i namjerava je ispričati u nastavku ovog serijala o imovini Srba u Sarajevu.
