Bosni i Hercegovini više nije potrebna međunarodna uprava. Povlačenje Kristijana Šmita pruža priliku za temeljno novo usmjeravanje.
Pišu: Karl Bilt i Volfgang Petrič za Frankfurter Allgemeine Zeitung
Iznenadno povlačenje Kristijana Šmita sa pozicije visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu otvara mnogo više od pukog pitanja nasljednika. Ono primorava Evropu da se suoči sa neprijatnom geopolitičkom stvarnošću: trideset godina nakon Dejtonskog mirovnog sporazuma, zemlja je i dalje zarobljena u političkom međuprostoru — formalno suverena, ali faktički i dalje pod međunarodnim nadzorom.
Institucija visokog predstavnika međunarodne zajednice jeste ona ad hok institucija koja je u velikoj mjeri, i to prilično uspješno, sprovela obnovu ratom razorene zemlje. Bez američko-evropskog angažmana — a u Savjetu za implementaciju mira bili su zastupljeni i Rusija, Japan, Kanada, kao i Evropska unija kao glavni sponzor — sprovođenje Dejtonskog mirovnog sporazuma nakon 1995. godine teško da bi bilo moguće.
Međutim, ono što je bilo zamišljeno kao prelazno rješenje za neposredni poslijeratni period, pretvorilo se u trajno stanje. Već duže vrijeme ova civilna institucija, koja je tokom godina izgubila uticaj i legitimitet, mnogim lokalnim političarima podjednako služi kao neprijateljska meta ili kao spasonosni oslonac — i time ih oslobađa obaveze koju imaju demokratska društva: da sopstvenom odgovornošću pronalaze održive političke kompromise.
Upravo zato bilo bi pogrešno sada refleksno imenovati još jednog visokog predstavnika i time nastaviti nezadovoljavajući status kvo. Međunarodna zajednica — prije svega Evropska unija — mora se zapitati da li tim korakom zaista podstiče stabilnost i samostalnost, ili samo čuva stagnaciju kojom se upravlja spolja.
Tome treba dodati i temeljno promijenjene geopolitičke okolnosti. Dok u državama zapadnog Balkana dugotrajni put ka Briselu gubi na privlačnosti, međunarodni konsenzus o budućnosti Bosne i Hercegovine odavno je postao krhak. Rusija godinama otvoreno odbacuje ulogu visokog predstavnika sa posebnim ovlašćenjima i odavno je postala regionalni faktor nestabilnosti.
Sada se, međutim, i u Vašingtonu nazire izrazito transakcioni pristup Balkanu. Nedavna posjeta Trampovog poslovno aktivnog sina glavnom gradu srpskog dijela Bosne i Hercegovine mora se posmatrati kao pokušaj uspostavljanja još jednog sumnjivog poslovnog odnosa. Nešto slično već se dešava u Srbiji i Albaniji — i to uz očigledno nepoštovanje evropskih pravila i zakona. Pod takvim uslovima, nasljednik odlazećeg visokog predstavnika teško da bi imao veći legitimitet od svog prethodnika.
Ključno pitanje, stoga, nije ko će zamijeniti gospodina Šmita, već koje bi reforme mogle uspješno približiti Bosnu i Hercegovinu Evropskoj uniji. Jer nije logično da Bosna i Hercegovina i dalje bude držana u stalnom stanju spoljnog upravljanja, bez izgleda za punu suverenost i sopstvenu odgovornost, a da istovremeno treba da krene putem ka Evropskoj uniji. Na osnovu temeljne analize trodecenijskog procesa izgradnje države, Evropi je zato potreban strateški novi početak u Bosni i Hercegovini.
Taj novi početak mora počivati na dva međusobno povezana elementa: s jedne strane, na ispravljanju nefunkcionalnog sistema vlasti, a s druge, na okončanju međunarodnog specijalnog nadzora. Ta reformska agenda, sa svoje strane, mora biti usko usklađena sa postepenim približavanjem evropskim strukturama. Pri tome nije riječ o radikalnom preuređenju dejtonskog sistema, već o realističnim prilagođavanjima: odavno su neophodne efikasnije strukture odlučivanja, jasnije nadležnosti i ograničenje stalnih mogućnosti blokade.
Paralelno s tim, zatvaranje OHR-a trebalo bi usko povezati sa procesom pristupanja Evropskoj uniji. Oni uslovi koje su Šmit i njegovi prethodnici godinama bezuspješno zahtijevali — kao što je, na primjer, regulisanje državne imovine — mogli bi biti prenijeti u odgovarajuća poglavlja pristupnog ugovora. Time bi se na nedvosmislen način okončala gotovo beskrajna rasprava o tome da li Bosna i Hercegovina uopšte „pripada” Evropi.
Ugrađena u kredibilnu evropsku perspektivu, Bosna i Hercegovina tako bi postala dio dinamičnog političkog projekta. To bi bio prelazak sa međunarodnog nadzora na evropsku integraciju. Povlačenje Kristijana Šmita zato pruža odavno potrebnu priliku da se međunarodna politika prema Bosni iz temelja promisli na nov način — evropski.
Bosni i Hercegovini nije potrebna beskonačno produžavana međunarodna uprava. Ono što je zemlji potrebno jeste kredibilna evropska budućnost.
Karl Bilt bio je od 1991. do 1994. švedski premijer, a od 1995. do 1997. visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu.
Volfgang Petrič bio je od 1997. do 1999. specijalni predstavnik EU za Kosovo i visoki predstavnik od 1999. do 2002. godine. Od 2022. godine predsjednik je Austrijskog instituta za međunarodnu politiku.
