Publicista Dragan Mijović izjavio je Srni da je u Sarajevu još od 18. vijeka živio vrlo bogat građanski sloj Srba, pa je grad na Miljacki slovio za važan pravoslavni centar, a njegova crkvena opština za jednu od najjačih i najbolje organizovanih na srpskim prostorima.
Piše: Željka Domazet
Mijović navodi da u Sarajevu od 18. vijeka bilo veoma bogatih Srba iz redova kujundžija, trgovaca, zlatara, ćurčija, handžija.
– Bijehu to vrlo patrijarhalni i pobožni ljudi, često hadžije, putnici u Svetu zelju, pa se Sarajevo smatralo važnim pravoslavnim centrom, a njegova crkvena opština važila je za jednu od najjačih i najbolje organizovanih na srpskim prostorima – ističe Mijović.
Mijović otkriva da je ona vijekovima slala bogate priloge i izvan svoje eparhije, pa i do Svete Gore i Carigarada, te su se grčke vladike otimale za tron Dabrobosanske eparhije.
– Ta ekonomska snaga se vidjela i u gradnji velelepne Saborne crkve i vladičanskog dvora, ali i u brojnim vrlo skupim nadgrobnim spomenicima u najfinijoj majstorskoj izradi od najboljeg kamena. Takvi su bili porodice Jeftanović od skupog šarenog mermera, zatim porodica Besarović, Jelić, Despić, Ristić, Petrović, Vuković sa prekrasnim, često vizantijskim ornamentima – napominje Mijović.
Mijović podsjeća da dosta lijepih krstova pripada kraju 18. i početku 19. vijeka koji su na ivicama ukrašeni finim reljefima, sa često isklesanom glavom anđela iznad koje su bila upletena krila.
– Ljepotom su se isticali spomenici Milutina i Milice iz 1745. i 1769. godine (prezime nečitko), Rista Petrovića iz 1807, Rista Bijelića pa spomenici Tanasića, Đuričića i drugih. Mnogi upečatljivi spomenici iz tog vremena su, osim od hreše, izrađivani i od bijelog slanika kamena – ističe Mijović.
On kaže da je za Sarajevo bila karakteristična i vrlo česta izrada „trokrakih“ spomenika, poput krsta bez srednjeg dijela „stabla“.
– O majstorluku tadašnjih klesara, zvanih kovači, govore i kitnjasta slova koja nisu usječena u kamen već su isklesana kao ispupčena, a mnoga su bila ukrašena šarom prepočetom sa inicijala starih jevanđelja i predstavljali su prava mala umjetnička djela. Na jednom krstu majstorski je isklesano: „Ovdje počiva raba Božija Jela supruga Vojina Joanoviča, prestavi se 28. marta 1761“. I u doba osmanske kulturne pomračine, među hrišćanima je, ipak, tinjala žiška umjetnosti. Putopisci su tvrdili da takvih lijepih spomenika ne bješe nigdje u Srbiji tokom 18. vijeka – naveo je Mijović.
Epitafi
Mijović ukazuje da je na spomenicima bilo različitih, pa i podužih uklesanih epitafa poput: „O, ti nemila smrti koja ljudskom sudbinom gospodariš, kad je tako tvoje načelo da na red ne gledaš niti mlade kako stare štediš, a ti ledeni grobe primi mene u sebe, u tebi ću na vijeke do opšteg vaskrsenja počivati“.
U jednom od epitafa piše: „I evo postadoh prah i pepeo. Zbogom mili rode, navijek se s tobom rastadoh i odoh da polazim đedove svoje“.
– Česta su bila imena Jeftan, Pavle, Joka, Risto, Jovo, Gospava, Trifko, Simeun, Dosta… Kao žrtve kolere iz 1857/58. pominju se Jovo Kreštalica i Jovanka Sudarević – navodi Mijović.
Mijović kaže da je na srpskom dijelu groblja na Carini sahranjen poneki Grk, Rus i nekoliko Bugara, koji su radili kao baštovani na begovskim imanjima.
– Kvalitetan spomenik trgovcu Đorđu Marinoviću podigao je 1867. njegov sin, pariski đak Jovan Marinović, ugledni državnik i diplomata, predsjednik vlade Kneževine Srbije, koji je do smrti ostao vezan za rodno Sarajevo, gdje je pomagao nacionalni pokret, crkvu i školstvo ovdašnjih Srba. Dostojan spomenik svojim roditeljima podigao je tu i direktor Gimnazije, doktor Kosta Krsmanović – rekao je Mijović.
Srbi sahranjivani noću
Mijović priča da su sarajevski Srbi rado izlazili na groblje da prisluže svijeće i okade svoje bližnje, i to najčešće na praznik Svetog cara Konstantina, za ljetne, odnosno duhovske zadušnice.
– Za turskog vakta hrišćanska povorka sa pokojnikom kroz grad se smjela kretati samo u prvi mrak i noću, pa i tada bez javnog nošenja krsta. Prva sahrana jednog Srbina u po bijelog dana, sa istaknutim krstom pred povorkom obavljena je 3. februara 1857. godine u srpskom groblju na Carini. Bješe to sahrana austrijskog konzula Dimitrija Atanackovića, Srbina rođenog u Sremskim Karlovcima. Turske vlasti nisu mogle primijeniti tu zabranu „u atar“ velikoj sili, svojoj saveznici Austriji – pojašnjava Mijović.
On ističe da se tako od tog vremena Srbi počeše kopati po danu i sa krstom.
– Inače, Atanacković je počivao u grobnoj kapeli, koju je kao prijatelj porodice održavao ugledni Srbin Risto Perinović. Kada su kasnije konzulove kosti prenijete, tu pravoslavnu kapelu poče koristiti katolička porodica Mate Pekića iz Imotskog, ne zna se da li po odobrenju Konzulata ili porodice pokojnika – navodi Mijović.
Mijović kaže da je na putu iz Broda ka Sarajevu umro u Busovači još jedan austrijski konzul – Ferdinand Has.
– Sahranjen je 12. januara 1868. godine, takođe, u groblju na Carini, a sahranu je predvodio čuveni stari srpski prota Stefan Baković, zajedno sa fra Grgom Martićem u ime katoličke zajednice. Četiri godine kasnije u Sarajevu je umro i sekretar njemačkog konzulata Hijeronim, te i on bijaše sahranjen na Carini, i to po pravoslavnom obredu. Naime, pokojnik je bio evangelik, pa je Katolička crkva odbila da izvrši opijelo, što je učinio prota Baković, uz sasluženje mlađih sveštenika – ističe Mijović.
Mijović kaže da je, prema svjedočenju Ivana Kolarića, između dva svjetska rata katolički dio groblja zauzimao jedva četvrtinu ukupne parcele, a najstariji spomenik datira iz sredine devetnaestog vijeka i podignut je jednoj Bečlijki.
– Tu su potom sahranjivani austrijski oficiri iz vremena okupacije, a kasnije tu grob nađe i nekoliko Talijana, Engleza, Nijemaca, Čeha, Mađara, Poljaka, Francuza i raznih drugih – priča Mijović.
